AI czasem zmyśla — i robi to przekonująco
To jest najważniejszy moduł całego kursu. Jeśli zapomnisz wszystko inne — zapamiętaj to: AI czasem zmyśla.
Czym są halucynacje AI
Halucynacja to kiedy AI generuje fałszywą informację która brzmi przekonująco. AI:
- Zmyśla fakty, liczby, daty, nazwiska
- Zmyśla przepisy, artykuły ustaw, rozporządzenia
- Zmyśla adresy, telefony, strony internetowe
- Cytuje źródła których nie istnieją
Najgorsze: zmyśla z taką samą pewnością jak gdy mówi prawdę. Nie mów “nie wiem” — wymyśla.
Przykład halucynacji
Pytanie: “Jaka jest najnowsza dotacja na fotowoltaikę w 2026 roku?”
AI może odpowiedzieć:
“Program Mój Prąd 6.0 oferuje dotacje do 6000 zł dla instalacji fotowoltaicznych o mocy od 2 do 10 kWp. Wnioski składa się w NFOŚiGW od 1 marca 2026.”
Problem: Może być nieprawdą. AI może wymyślić “Mój Prąd 6.0” — bo Mój Prąd 1.0, 2.0, 3.0, 4.0 istniały, więc “6.0” brzmi prawdopodobnie. Kwota 6000 zł brzmi rozsądnie. Data 1 marca brzmi konkretnie.
Ale: w rzeczywistości może być Mój Prąd 5.0, albo 7.0, albo programu wcale nie ma. AI nie wie — wymyśla przekonujące.
Dlaczego AI halucynuje
AI to nie encyklopedia. AI to silnik który przewiduje następne słowo. Jeśli pytanie dotyczy czegoś czego AI nie zna — AI nie mówi “nie wiem”. AI generuje coś co brzmi jak odpowiedź.
Zasada:
AI nie wie czego nie wie. AI rzadko mówi “nie jestem pewien”. Zamiast tego generuje pewnie brzmiące odpowiedzi.
Jak weryfikować — krzyżowa weryfikacja
Zasada nr 1: Nigdy nie ufaj ślepo jednej odpowiedzi AI.
Zasada nr 2: Sprawdzaj w niezależnych źródłach. Typy źródeł:
| Źródło niezależne | Co tam znajdziesz |
|---|---|
| Strony urzędów (.gov.pl) — prawo, dotacje, wnioski | |
| Strony instytucji (NFOŚiGW, ARiMR, ZUS) | Programy, dotacje, regulaminy |
| Strony producentów, wykonawców | Ceny, specyfikacje, oferty |
| Inne AI (zapytaj Claude czy Gemini) | Druga opinia AI |
| Encyklopedia (Wikipedia) | Dane ogólne |
| Specjaliści (adwokat, lekarz, elektryk) | Wiedza profesjonalna |
| Oficjalne dokumenty (ustawy, rozporządzenia) | Teksty prawne |
Zasada nr 3: Sprawdzaj minimum 2 źródła dla ważnych decyzji.
Przykład weryfikacji w praktyce
AI mówi: “Dotacja na pompę ciepła wynosi 5000 zł w programie ‘Czyste Powietrze’.”
Weryfikacja:
- Pierwsze źródło: Idź na stronę
czystepowietrze.gov.pl— sprawdź czy program istnieje i jaka jest kwota. - Drugie źródło: Zadzwoń do urzędu gminy — oni znają aktualne dotacje.
- Trzecie źródło: Zapytaj drugie AI (np. Claude) — “Jaka dotacja na pompę ciepła w Polsce w 2026?”
Jeśli 2 z 3 źródeł potwierdzają — informacji używasz. Jeśli źródła się nie zgadzają — wymaga dalszego sprawdzenia.
Co weryfikować przy każdym zapytaniu
Nie weryfikujesz wszystkiego. Weryfikujesz:
| Typ informacji | Weryfikacja |
|---|---|
| Prawo, ustawy, rozporządzenia | Zawsze sprawdź w ISAP (isap.sejm.gov.pl) |
| Dotacje, programy, kwoty | Sprawdź na stronie instytucji |
| Adresy, telefony, godziny | Sprawdź na stronie urzędu lub w Google Maps |
| Ceny, koszty, oferty | Porównaj 2-3 oferty |
| Diagnozy medyczne, porady zdrowotne | Zawsze skonsultuj z lekarzem |
| Kwestie prawne (spory, pozw y) | Skonsultuj z adwokatem |
| Instrukcje techniczne (elektryka, gaz) | Skonsultuj z fachowcem |
| Daty, terminy, deadliny | Sprawdź na stronie urzędu |
Czego nie trzeba weryfikować
- Tłumaczenia ogólnego tekstu (AI tłumaczy dobrze)
- Podsumowania tekstu który masz przed sobą (możesz porównać)
- Pisma formalne (możesz ocenić sam)
- Porównania opcji (AI zwykle radzi sobie dobrze)
- Wiedza ogólna (definicje, pojęcia)
Kiedy AI halucynuje najczęściej
- Gdy pytasz o konkretne liczby, daty, nazwiska — AI może zmyślić szczegóły
- Gdy pytasz o aktualne informacje (po dacie cutoff AI) — AI nie wie co się stało wczoraj
- Gdy pytasz o bardzo specyficzne szczegóły — AI może nie mieć danych i zmyśla
- Gdy pytasz o cele, prognozy — AI zmyśla pewnie brzmiące przewidywania
- Gdy pytasz o nietypowe sytuacje — AI może zmyślać precedensy prawne
Jak pytać żeby zmniejszyć ryzyko halucynacji
Dodaj do promptu:
- “Jeśli nie jesteś pewien, powiedz ‘nie wiem’”
- “Podaj źródło tej informacji jeśli możesz”
- “Czy to aktualne na dzień [dzisiejsza data]?”
- “Nie wymyślaj jeśli nie wiesz — powiedz że nie wiesz”
Ale uwaga: To zmniejsza ryzyko, ale nie eliminuje. AI może i tak zmyślać, dodając “nie wiem” jako reakcję, ale reszta odpowiedzi zmyśla.
Samo-test — ćwiczenie (15 min)
Zadaj AI pytanie o coś czego możesz szybko zweryfikować:
Przykład: “Jaki jest numer telefonu Urzędu Miasta Nowa Ruda?”
- Zapisz odpowiedź AI
- Sprawdź w Google: “Urząd Miasta Nowa Ruda telefon”
- Porównaj
Jeśli AI podał prawidłowy numer — świetnie. Jeśli zmyślił — poczuj to. To jest halucynacja. Przekonująco brzmiąca, ale fałszywa.
Złota zasada tego modułu
Ograniczone zaufanie = ufanie, ale weryfikowanie. Ufasz AI jak doradcy — doradca może się mylić. Dlatego sprawdzasz. To nie brak zaufania — to mądrość.
AI nie jest nieomylną wyrocznią. AI jest doradcą. Doradcy czasem się mylą, czasem podają nieprawdziwe informacje, czasem zmyślają. Mądry słuchacz weryfikuje.
Podsumowanie 5 zasady weryfikacji
- AI czasem zmyśla — halucynacje są realne
- Nigdy nie ufaj ślepo jednej odpowiedzi
- Sprawdzaj w 2-3 niezależnych źródłach — urzędy, instytucje, specjaliści
- Weryfikuj liczby, daty, prawo, dotacje, diagnozy — rzeczy gdzie błąd kosztuje
- Pytaj AI explicite żeby powiedział jeśli nie jest pewien, ale to nie eliminuje ryzyka
Wstecz: Moduł 4 — Czego AI za mnie nie zrobi Dalej: Moduł 6 — Bezpieczeństwo — czego AI nie mówić →